قزاقستان حلقه اتصال ایران به آسیای مرکزی و آب های آزاد
آچار: قزاقستان با قرار گرفتن در قلب آسیای مرکزی و ایران با دسترسی به آب های آزاد، ظرفیت ایجاد یک مسیر تجاری راهبردی را دارند؛ مسیری که می تواند تجارت دو کشور را به بازارهای منطقه و جهان پیوند دهد.
به گزارش آچار به نقل از مهر، روابط اقتصادی ایران و قزاقستان طی سال های گذشته از سطح تبادل نظر های عمومی و مناسبات سنتی فاصله گرفته و به سوی همکاریهای عملیاتی در تجارت، ترانزیت، کشاورزی، لجستیک و سرمایه گذاری حرکت کرده است. قرار گرفتن دو کشور در حاشیه دریای خزر، دسترسی ایران به آب های آزاد و جایگاه قزاقستان در آسیای مرکزی، ظرفیت قابل توجهی برای تشکیل یک مسیر تجاری مکمل میان دو اقتصاد بوجود آورده است؛ مسیری که در صورت رفع موانع بانکی و لجستیکی می تواند فراتر از تجارت دوجانبه، به توسعه نقش ایران در اتصال آسیای مرکزی به آب های آزاد نیز منجر شود.
آخرین آمارهای رسمی نشان داده است تجارت دو کشور در سال ۱۴۰۴ به ۴۳۰.۲ میلیون دلار رسید که نسبت به رقم ۳۴۰.۳ میلیون دلار در سال ۱۴۰۳، رشد ۲۶.۴ درصدی را نشان داده است. در عین حال، ترکیب این رشد با آن چه در سال قبل روی داده متفاوت می باشد. در سال ۱۴۰۳، صادرات ایران به قزاقستان حدود ۲۱۶.۶ میلیون دلار و صادرات قزاقستان به ایران حدود ۱۲۳.۴ میلیون دلار بود؛ اما در سال ۱۴۰۴ صادرات قزاقستان به ایران با جهشی نزدیک به دو برابر به ۲۳۹.۳ میلیون دلار رسید، در صورتیکه صادرات ایران به قزاقستان به حدود ۱۹۱ میلیون دلار کم شد. بنابراین، افزایش حجم تجارت در سال ۱۴۰۴ به طور عمده تحت تاثیر رشد صادرات قزاقستان بوده و تراز تجاری که در سال ۱۴۰۳ به سود ایران بود، در سال ۱۴۰۴ به سود قزاقستان تغییر کرده است.
تجارت ۴۳۰ میلیون دلاری؛ رشد محسوس اما فاصله زیاد با ظرفیت ها
رشد ۲۶.۴ درصدی تجارت در سال ۱۴۰۴ را باید در کنار افت شدید روابط دو کشور در سال ۱۴۰۲ و سپس روند احیای آن ارزیابی کرد. تجارت دوجانبه در سال ۲۰۲۳ به حدود ۱۶۵.۲ میلیون دلار سقوط کرده بود؛ اما در سال ۲۰۲۴ به ۳۴۰.۳ میلیون دلار و در سال ۲۰۲۵ به ۴۳۰.۲ میلیون دلار رسید. به این ترتیب، تجارت دو کشور در فاصله دو سال حدودا ۲.۶ برابر شده است. با این حال، رقم کنونی همچنان فاصله بسیاری با سطوح تجارت اواسط دهه گذشته و همینطور اهداف جدید تهران و آستانه دارد.
در واقع، سهم ایران از تجارت خارجی قزاقستان همچنان بسیار محدود است. برمبنای داده های انتشار یافته در قزاقستان، تجارت با ایران در سال ۲۰۲۵ تنها حدود ۰.۳ درصد از کل تجارت خارجی قزاقستان را ایجاد کرده است. این رقم در مقایسه با شرکای اصلی قزاقستان، همچون چین، روسیه، ازبکستان و ترکیه، نشان داده است ظرفیت بزرگی برای افزایش سهم ایران در بازار این کشور وجود داردتجارت با ایران در سال ۲۰۲۵ تنها حدود ۰.۳ درصد از کل تجارت خارجی این کشور را ایجاد کرده است. این رقم در مقایسه با شرکای اصلی قزاقستان، همچون چین، روسیه، ازبکستان و ترکیه، نشان داده است ظرفیت بزرگی برای افزایش سهم ایران در بازار این کشور وجود دارد.
ترکیب کالاهای مبادله شده نیز نشان داده است دو کشور از ظرفیتهای مکمل برخوردار می باشند. ایران به طور عمده محصولاتی مانند پلیمرها و محصولات پلاستیکی، میوه و خشکبار، محصولات پتروشیمی، مواد معدنی، محصولات شیمیایی، مصالح ساختمانی و برخی کالاهای کشاورزی را به قزاقستان صادر می کند. داده های UN Comtrade برای سال ۲۰۲۴ نیز نشان داده است پلاستیک ها با حدود ۵۹.۵ میلیون دلار، میوه و خشکبار با ۳۶.۲ میلیون دلار و محصولات لبنی، تخم مرغ و عسل با حدود ۲۰.۷ میلیون دلار از مهم ترین گروههای صادراتی ایران به قزاقستان بوده اند.
در سمت مقابل، قزاقستان یکی از تأمین کنندگان مهم غلات و نهاده های کشاورزی ایران است. جو، گندم، دانه های روغنی، روغن نباتی، ذرت و انواع گوشت در بین کالاهای مهم صادراتی قزاقستان به ایران قرار دارند. در سال ۲۰۲۵ نیز صادرات غلات قزاقستان به ایران رشد شایان توجهی داشت؛ بگونه ای که در سال زراعی سپتامبر ۲۰۲۴ تا اوت ۲۰۲۵، بالاتر از یک میلیون تن غله از قزاقستان به ایران صادر شد، در صورتیکه این رقم در دوره قبل حدود ۸۶ هزار تن بود.
تجارت آزاد اوراسیا؛ فرصت تازه برای صادرکنندگان
یکی از مهم ترین تحولات ساختاری در روابط اقتصادی ایران و قزاقستان، اجرایی شدن موافقت نامه تجارت آزاد ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیاست. این توافق از ۱۵ مه ۲۰۲۵ اجرایی شد و طبق گزارش کمیسیون اقتصادی اوراسیا، برای نزدیک به ۹۰ درصد کالاها رژیم تجارت آزاد بوجود می آورد. از آنجائیکه قزاقستان یکی از اعضای اصلی اتحادیه اقتصادی اوراسیاست، اجرایی شدن این توافق می تواند هزینه ورود بخش قابل توجهی از کالاهای ایرانی به بازار قزاقستان را کم کند و زمینه را برای افزایش صادرات فراهم آورد.
البته برخورداری از تعرفه ترجیحی یا صفر به تنهایی برای جهش تجارت کافی نیست. صادرکنندگان ایرانی جهت استفاده حقیقی از این مزیت باید قواعد مبدأ، الزامات استاندارد، قرنطینه، بسته بندی، حمل و نقل و سازوکارهای مالی را نیز رعایت نمایند. به همین دلیل، مرحله بعدی همکاری ایران و قزاقستان باید بر تبدیل مزیت حقوقی توافق اوراسیا به قراردادهای تجاری حقیقی متمرکز شود.
هدف گذاری ایران و قزاقستان برای تجارت یک میلیارد دلاری
سفر رسمی مسعود پزشکیان، رییس جمهور ایران، به قزاقستان پارسال یکی از مهم ترین رویدادهای اقتصادی روابط دو کشور طی سال های اخیر بود. در جریان این سفر، طرفین علاوه بر بررسی وضعیت تجارت، بر توسعه همکاریهای حمل و نقل، لجستیک، سرمایه گذاری و اجرای توافق های پیشین تاکید کردند. بعد از این سفر نیز مقام های دو کشور بر اجرای عملی توافق های به دست آمده تاکید کرده اند.
در نشست تجاری ایران و قزاقستان، قاسم ژومارت توکایف، رئیس جمهوری قزاقستان، اعلام نمود که دو کشور ابتدا افزایش تجارت به یک میلیارد دلار و در مرحله بعد رسیدن به ۲ میلیارد دلار را هدف گذاری کرده اند. در کنار این هدف، نقشه راه گسترده تری برای رساندن تجارت به ۳ میلیارد دلار نیز مطرح گردیده است. بنابراین، هدف ۳ میلیارد دلاری را باید یک افق طولانی مدت تر دانست، در صورتیکه رسیدن به یک میلیارد دلار، هدف عملیاتی نزدیک تر دو کشور به حساب می آید.
خزر و کریدور شمال ـ جنوب؛ مزیت اصلی ایران
یکی از مهم ترین تفاوت های رابطه ایران و قزاقستان با روابط تجاری معمول، ظرفیت بالای ترانزیتی آنست. قزاقستان به شبکه ریلی آسیای مرکزی و چین دسترسی دارد و ایران می تواند مسیر اتصال این کشور به خلیج فارس، دریای عمان و بازارهای جنوب آسیا باشد.
داده های رسمی قزاقستان نشان داده است حجم حمل و نقل در کریدور بین المللی شمال ـ جنوب در سال ۲۰۲۵ با رشد ۱۲ درصدی به ۳.۵ میلیون تن رسید. همزمان، حمل و نقل ریلی میان ایران و قزاقستان ۶۹ درصد افزایش پیدا کرد. دو کشور حالا درحال بررسی گسترش زیرساخت ها و افزایش ظرفیت این مسیر هستند و هدف گذاری شده است ظرفیت کریدور در آینده به حدود ۲۰ میلیون تن در سال برسددو کشور حالا درحال بررسی گسترش زیرساخت ها هستند و هدف گذاری شده ظرفیت کریدور در آینده به حدود ۲۰ میلیون تن در سال برسد.
اهمیت این مورد تنها به افزایش درآمدهای ترانزیتی محدود نمی گردد. فعال شدن مسیرهای ریلی و دریایی می تواند هزینه حمل کالاهای قزاقستان به بنادر جنوبی ایران را کم کند و در مقابل، دسترسی صادرکنندگان ایرانی به بازارهای آسیای مرکزی را تسهیل نماید.
در همین چارچوب، قزاقستان در سال ۲۰۲۶ گام دیگری برای تقویت حضور لجستیکی خود در ایران برداشت. در تیرماه سال جاری توافقی برای اختصاص زمین در بندر شهید رجایی بمنظور ساخت یک پایانه حمل و نقل و لجستیک قزاقستان به امضا رسید. این پروژه می تواند به افزایش ظرفیت صادراتی قزاقستان و تقویت نقش ایران به عنوان مسیر دسترسی این کشور به آب های آزاد کمک نماید.
کشاورزی؛ یکی از ستون های اصلی تجارت
کشاورزی اکنون یکی از عملیاتی ترین حوزه های همکاری دو کشور است. قزاقستان از یک سو تولیدکننده بزرگ غلات، جو، دانه های روغنی و محصولات دامی است و ایران نیز به علت نیاز بازار داخلی، ظرفیت بالایی برای واردات این کالاها دارد. در مقابل، ایران در تولید میوه، سبزیجات، خشکبار، محصولات گلخانه ای و برخی محصولات فرآوری شده کشاورزی مزیت دارد.
دو کشور همینطور در رابطه با کشت فراسرزمینی، توسعه تجارت غلات و روغن های نباتی و ایجاد زیرساخت های بندری برای انتقال محصولات کشاورزی مذاکراتی داشته اند. بطور مثال، قزاقستان اعلام نموده است که امکان افزایش صادرات روغن آفتابگردان به ایران تا ۵۰۰ هزار تن در سال وجود دارد و توسعه پایانه های روغنی در بنادر کوریک و آکتائو می تواند به افزایش ظرفیت این تجارت کمک نماید.
چالش اصلی؛ پرداخت و ریسک تجاری
با وجود رشد تجارت، مهم ترین مانع برای تحقق اهداف بزرگ تر همچنان مسایل بانکی، پرداخت و تحریم هاست. این مساله در سال ۲۰۲۶ بصورت جدی تری خویش را نشان داده است. سریک ژومانگارین، معاون نخست وزیر و وزیر اقتصاد ملی قزاقستان، در ماه مه ۲۰۲۶ اعلام نمود که برخی قراردادهای ایران و قزاقستان به علت ریسک های در ارتباط با پرداخت عملا متوقف شده اند و نگرانی تجار در رابطه با نحوه انتقال پول یکی از عوامل اصلی کند شدن تجارت است. وی همینطور گفت هدف ۳ میلیارد دلاری در وضعیت فعلی دشوار است.
آمار سه ماهه نخست ۲۰۲۶ نیز نشانه ای از همین فشارهاست. تجارت دو کشور در این نوبت به ۹۰.۸ میلیون دلار رسید که در مقایسه با ۱۲۹.۵ میلیون دلار در مدت مشابه سال قبل، حدود ۲۹.۹ درصد کاهش نشان داده است. بنابراین، باآنکه سال ۲۰۲۵ سال رشد قابل توجه تجارت بود، داده های ابتدای ۲۰۲۶ نشان داده است این روند هنوز تثبیت نشده است.
مسیر سه میلیارد دلاری از کجا می گذرد؟
روابط اقتصادی ایران و قزاقستان در دو سال گذشته از نظر نهادی و زیرساختی وارد مرحله جدی تری شده است. رشد تجارت از ۱۶۵ میلیون دلار در سال ۲۰۲۳ به ۳۴۰.۳ میلیون دلار در ۲۰۲۴ و سپس ۴۳۰.۲ میلیون دلار در ۲۰۲۵، اجرایی شدن تجارت آزاد ایران و اوراسیا، رشد ۶۹ درصدی حمل و نقل ریلی، توسعه بنادر خزر و شهید رجایی و توافق های جدید در عرصه کشاورزی و لجستیک، همگی نشان دهنده تغییر جهت روابط از گفتگو به سوی اجرای پروژه های مشخص است.
با این حال، فاصله میان تجارت ۴۳۰ میلیون دلاری و هدف ۳ میلیارد دلاری همچنان بسیار زیاد است. برای پر کردن این فاصله، افزایش صادرات ایران به قزاقستان باید در کنار توسعه واردات متوازن، سرمایه گذاری مشترک، ایجاد مراکز توزیع و انبار در قزاقستان، فعال سازی خطوط ریلی و دریایی و ایجاد سازوکار مطمئن پرداخت دنبال شود.
به گزارش آچار به نقل از مهر، مزیت اصلی ایران در ارتباط با قزاقستان صرفا بازار این کشور نیست؛ جایگاه ایران به عنوان مسیر دسترسی قزاقستان به آب های آزاد می تواند پایه یک شراکت طولانی مدت تر باشد. اگر دو کشور بتوانند هم زمان سه ضلع «تجارت آزاد، لجستیک و سازوکار مالی» را تقویت نمایند، هدف یک میلیارد دلاری می تواند دست یافتنی تر شود و در مرحله بعد، زمینه برای حرکت به سوی اهداف ۲ و ۳ میلیارد دلاری برقرار شود. در غیر این صورت، رشدهای مقطعی تجارت همچنان در مقابل ریسک های سیاسی، بانکی و حمل ونقلی صدمه پذیر خواهد بود.
به طور خلاصه، در سال ۱۴۰۳، صادرات ایران به قزاقستان حدود ۲۱۶.۶ میلیون دلار و صادرات قزاقستان به ایران حدود ۱۲۳.۴ میلیون دلار بود؛ اما در سال ۱۴۰۴ صادرات قزاقستان به ایران با جهشی نزدیک به دو برابر به ۲۳۹.۳ میلیون دلار رسید، در صورتی که صادرات ایران به قزاقستان به حدود ۱۹۱ میلیون دلار کم شد. دو کشور حالا در حال بررسی گسترش زیرساخت ها و افزایش ظرفیت این مسیر هستند و هدف گذاری شده است ظرفیت کریدور در آینده به حدود ۲۰ میلیون تن در سال برسددو کشور حالا در حال بررسی گسترش زیرساخت ها هستند و هدف گذاری شده ظرفیت کریدور در آینده به حدود ۲۰ میلیون تن در سال برسد. در عین حال، فاصله میان تجارت ۴۳۰ میلیون دلاری و هدف ۳ میلیارد دلاری همچنان بسیار زیاد است.
این مطلب را می پسندید؟
(0)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب